Kruševac je verovatno najpoznatiji kao prestonica onog dela srednjovekovne Srbije kojim je vladao knez Lazar Hrebeljanović. Na to vreme podsećaju ostaci utvrđenog grada i crkva Lazarica.
Crkva Lazarica u Kruševcu
Pored svedočanstava iz tog doba, na isto vreme podseća i Spomenik kosovskim junacima. Delo je vajara Đorđa Jovanovića i nalazi se u centru grada od Vidovdana 1904. godine.
Valjevo
Još jedan od onih gradova u kojima sam bio više puta, a ne mogu da kažem da sam ih upoznao.
Mislim da sam prvi put bio, ili bolje reći prošao kroz Valjevo, negde 1989. godine. Direktor Instituta me je zamolio da, kad već idem u Čačak, usput svratim u Petnicu. Tamo se nalazila već poznata Istraživačka stanica; razlog posete bilo je prisustvo otvaranju računarskog centra. Tim povodom Stanicu je posetio i tadašnji potpredsednik SANU, Aleksandar Despić.
Najviše puta sam Valjevo posetio u okviru nastave za doškolovavanje nastavnika tehničkog obrazovanja i informatike. Nastava se održavala u osnovnoj školi „Nada Purić”, tako da se moje upoznavanje sa Valjevom završavalo u toj zgradi.
Osnovna škola “Nada Purić” u Valjevu
Valjevo usput
Malo više ću Valjevo upoznati tokom izleta koji je u taj deo Srbije organizovao Fakultet. Tada ću prvi put prošetati njegovim ulicama.
Karakteristično je da se u centralnom delu grada ulice seku pod pravim uglovima, što nije baš čest slučaj u srpskim gradovima. Za razliku od većine, Valjevo nema glavni gradski trg. Shodno tome, centrom se može smatrati deo oivičen ulicama Vladike Nikolaja, Vojvode Mišića i Vuka Karadžića, i Kolubarom. Sredinom tog gradskog bloka prolazi glavna ulica, Karađorđeva. U tom kvartu nalaze se značajne građevine, Gimnazija, Narodni muzej, Muselimov konak i hotel „Grand”. U blizini je crkva Presvete Bogorodice, kao i Desankin trg i Trg Živojina Mišića.
Desankin trg u Valjevu
Jedan od najupečatljivijih delova Valjeva svakako je stari deo koji se zove Tešnjar. Nalazi se na desnoj obali Kolubare, stešnjen između reke i brda.
Ipak, upoznavanje sa Srbijom se najviše odvijalo kroz putovanja zbog posla. Krajem i početkom veka Fakultet je imao obrazovna odeljenja u više gradova, pa sam zahvaljujući tome upoznao Valjevo, Požarevac i Aranđelovac. Od 1998. godine deset godina sam bio honorarno angažovan na Višoj školi za industrijski menadžment iz Kruševca; predajući u njihovim obrazovnim centrima upoznaću Kruševac, Prokuplje, Smederevo, Mladenovac, Vršac, Kikindu i Sentu. Više od dve decenije bio sam i honorarni nastavnik na Učiteljskom fakultetu u Užicu, što mi je omogućilo da predajem i u njihovim centrima, u Lazarevcu, Šapcu, Malom Zvorniku i Čajetini.
Trudeći se da prvenstveno ispunim osnovni zadatak, poneki od pomenutih gradova sam samo video iz automobila. Malo bolja situacija je bila tamo gde sam i noćio. Ipak ostaje žal što neke gradove nisam bolje upoznao. Ali nadam se da ću imati priliku da to nadoknadim.
Kruševac
Kruševac je jedan od gradova u kojima sam bio više puta. Ipak ne bih mogao da kažem da ga dobro poznajem, jer su to uglavnom bili jednodnevni boravci, pa se upoznavanje svodilo na traženje mesta za parkiranje, ili na put od sedišta Škole do nekog ugostiteljskog objekta. Od restorana u kojima sam često bio danas nije ostalo mnogo: „Konak” i picerija „ET”.
Moji boravci bili su vezani za zgradu Narodnog univerziteta u Kosančićevoj ulici broj 4, gde su bile prostorije Više škole za industrijski menadžment. Sa tom školom sam sarađivao od njenog osnivanja 1993. godine, a honorarni nastavnik sam postao pet godina kasnije i to ostao punih deset godina.
Narodni univerzitet u Kruševcu
Kante sa vašara
Možda najzanimljiviji boravak u Kruševcu bio je onaj iz 1993. godine, na dan jednog od kruševačkih vašara.
Tog dana je održan sastanak nastavnog veća, na kome su se razmatrala pitanja početka rada Škole. Sastanak je održan u prostorijama hotela „Evropa”, u blizini Spomenika kosovskim junacima. Još jedna potvrda da u Srbiji sve počinje u kafanama.
Posle sednice otišli smo u jednu od pilot-fabrika u kojima će studenti da peku menadžerski zanat. Fabrika se bavila proizvodnjom posuda od plastike i nalazila se u kruševačkom predgrađu Čitluku. Tu smo dobili po veliku plastičnu kantu od pedeset litara i nekoliko manjih kofa. Iz fabrike, sve sa poklonima, odosmo u restoran „Sunce” na ručak, a onda krenusmo autobusom za Čačak.
Na putu do stanice i na samoj stanici svi su se interesovali gde smo kupili kante. Gotovo da smo bili atrakcija na kruševačkim ulicama. Bilo je to u proleće, kada je u Srbiji vladala najžešća inflacija.
Trg kosovskih junaka u Kruševcu
Do Kruševca i natrag
Do Kruševca sam u početku uglavnom putovao autobusom, putem koji je, kao i mnogi drugi, pravi srpski specijalitet. Za tih sto kilometara trebalo je oko dva sata, jer gotovo da se radi o ulici u naselju. A i onaj deo koji ne prolazi kroz naselja načičkan je izlazima direktno iz dvorišta pored puta.
Sedamdesetih i osamdesetih počeše da se oko većih gradova prave obilaznice. Ali vrlo brzo se gradovi proširiše i na njih, pa saobraćaj opet krenu kroz naselje. Kruševac je pomalo bio izuzetak, jer je obilaznica pomerena prilično daleko od grada, skoro uz samu Moravu.
U to vreme je na relaciji Čačak–Kruševac još uvek saobraćao voz koji je povezivao dva čvorišta, Požegu i Stalać. Nažalost, niko nije imao sluha da tu prugu revitalizuje, čak da je učini dvokolosečnom. Time bi se na relaciji Užice–Stalać obezbedio brz i udoban prevoz i smanjio saobraćaj na pomenutom putu. Treba podsetiti da su železničke stanice u svim tim gradovima praktično u centru. Time bi se smanjio intenzitet drumskog saobraćaja, ali i gužve u gradovima zbog potrebe za parkinzima.
Rasadnik glumaca
Kruševac je, kao retko koji grad, poznat kao glumački rasadnik. Odavde potiču takve veličine kao što su Miodrag Petrović Čkalja, Milan Puzić, Vlastimir Stojiljković, Radmila Savićević i Ljubinka Bobić. Tu su i Taško Načić, Bata Paskaljević, Radmila Živković. Među njima je i generacija mlađih glumaca koja tek stiče svoje mesto na „daskama koje život znače”, Vojin Ćetković, Marko Živić, Sergej i Branislav Trifunović, Nataša Marković. Ponekog sam svakako izostavio, što ne umanjuje njihovu vrednost.
U Kruševcu postoji jedinstveni Trg glumaca, na kome se nalazi sedam bista glumaca rođenih u ovom gradu. U gradu deluje i Kruševačko pozorište, koje pod tim imenom radi od 1946. godine.
Valjda naredne godine posetismo Kruševac i manastir Ljubostinju. U Kruševcu smo obišli crkvu Lazaricu i Spomenik kosovskim junacima na centralnom gradskom trgu.
Spomenik kosovskim junacima u Kruševcu
U Kruševcu do devedesetih godina nisam bio još od boravka na Jastrepcu, a to je bilo šezdesetih. Grad ću tek početi da upoznajem kada počnem da odlazim u Višu školu za industrijski menadžment, osnovanu 1993. godine. Zahvaljujući saradnji sa tom školom, Kruševac ću posećivati češće, a posebno u periodu između 1998. i 2008. godine, kada sam bio njihov honorarni nastavnik.
Crkva Lazarica je najstarije i najvrednije kulturno dobro prestonog grada kneza Lazara. Nalazi se u središtu ostataka kruševačke tvrđave. Građena je najverovatnije između 1375. i 1380. godine i posvećena svetom prvomučeniku Stefanu, podignuta je u čast prvorođenog Lazarevog sina Stefana. Zajedno sa crkvom u manastiru Ravanica predstavlja prototip moravske arhitektonske škole.
Crkva Lazarica u Kruševcu
Povodom šest vekova Kruševca, 1971. godine je u arheološkom parku „Lazarev grad” otkriven spomenik knezu Lazaru, rad vajara Nebojše Mitrića. Lik je urađen prema ktitorskoj fresci iz manastira Ravanice. Graditeljske tekovine kneza Lazara prikazane su konturama srednjovekovnog grada na levom ramenu figure i obrisima Lazarice pod pazuhom desne ruke. Ornamenti na haljini preuzeti su sa Lazareve haljine, čija se kopija čuva u Narodnom muzeju u Kruševcu.
Knez Lazar je Kruševac počeo da gradi 1371. godine. Za zidanje je korišćen šareni rečni kamen, krušac. Zato se smatra da je grad po njemu i dobio ime.
Spomenik knezu Lazaru, rad vajara Nebojše Mitrića
Ljubostinja
Posle Kruševca odlazimo u manastir Ljubostinju. Nalazi se na levoj obali Zapadne Morave, na samo četiri kilometra od Trstenika. Sagrađen je neposredno pre Kosovskog boja, 1388. godine. Zadužbina je kneginje Milice, koja se u njemu zamonašila 1392, a tu je i umrla 1405. godine i sahranjena.
Ljubostinja je prvi ženski manastir u Srbiji. O poreklu imena postoji više tumačenja; jedno od njih je da je podignut na mestu gde su se Milica i Lazar upoznali, dakle na mestu ljubavi: ljubvestan, ljubvostin, ljubostinja.
Manastir Ljubostinja
Izletnički dan završavamo ručkom, ovoga puta u prostoru ispred manastira koji je za to predviđen.
